PIENIĄDZE l RELIGIA

Aby zapewnić sobie wpływy gotówki, Stolica Apostolska często uciekała się w tym czasie do sprzedawania odpustów. Czasami cel zbiórki pieniędzy był wyraźnie określony, tak jak w 1514 roku, kiedy to Leon X gromadził fundusze na budowę Bazyliki św. Piotra. Cynizm ludzi odpowiedzialnych za zbiórkę pieniędzy jednoznacznie wskazywał, że cała procedura jest wyraźnie wadliwa. W tym samym czasie rosło społeczne niezadowolenie z kościoła katolickiego. W Anglii reakcją na korupcję dostojników kościoła był ruch lollardów, którzy opowiadali się między innymi za przetłumaczeniem Biblii na język angielski, tak by jej treść była powszechnie zrozumiała. Naturalną konsekwencją działania fermentu było zakwestionowanie sformalizowanych struktur kościoła, które stanowiły oparcie dla systemu feudalnego. W Anglii pretekstem do oddzielenia się od kościoła katolickiego wcale nie były jednak doktrynalne różnice, teologiczne, tylko fakt, iż kościół rzymski nie chciał uznać małżeństwa Henryka VIII z Anną Boleyn. W Niderlandach ruchy reformatorskie wspierane były przez tych, którzy chcieli uniezależnić ten kraj od wpływów Habsburgów.